به‌روز شده در: ۲۳ مرداد ۱۳۹۹ - ۱۵:۱۳
گفت‌وگو
آیت الله العظمی علوی گرگانی: نسبت به مسایل فرهنگی اخیر نگرانیم
دیدار شورای سردبیری "خیبرآنلاین" با یک مرجع تقلید
صرف نشستن افراد در کنار رهبری، معیار انتخاب نیست
گفت‌وگوی خواندنی "خیبرآنلاین" با علی‌اصغر زارعی
ناگفته‌هایی از نحوه ورود آیت‌الله مهدوی‌کنی به خبرگان
گفت‌وگوی‌ "خیبرآنلاین" با حجت‌الاسلام میرلوحی(2)
چه کسانی آیت‌الله مهدوی‌کنی را بایکوت خبری کردند؟
گفت‌وگوی‌ "خیبرآنلاین" با حجت‌الاسلام میرلوحی(1)
موضوعات شورا جهت رفع تکلیف مطرح می‎شود
عضو شورایعالی فضای مجازی در گفت‌وگو با "خیبرآنلاین"
آشنایی با یک خواننده جوان جبهه انقلاب
گفتگوی اختصاصی "خیبرآنلاین" با سید مهدی ضامنی
تاثیر دودهه زندگی در آمریکا بر ذهن ظریف
گفتگوی اختصاصی "خیبرآنلاین" با محمدصادق کوشکی(2)
سیاستمدار در تراز انقلاب‌ اسلامی نداریم
گفتگوی اختصاصی "خیبرآنلاین" با محمدصادق‌ کوشکی(1)
استراتژی حزب‌الله برای 4 سال پیش رو
گفت‌وگوی خواندنی "خیبرآنلاین" با حسین الله‌کرم
بزرگترین اشتباه سیاسی‌ عمرم رای به خاتمی بود
گفت‌وگوی "خیبرآنلاین" با مهدی کوچک‌زاده (2)
کد خبر: ۵۹۶۲۴
تاریخ انتشار: ۲۵ خرداد ۱۳۹۹ - ۱۵:۳۷
کاهش نرخ رشد به ۰.۹۶ درصد!
مدیرکل دفتر سلامت جمعیت وزارت بهداشت با اشاره به تهدید جدی "تله جمعیتی" در کشورمان گفت: در حدود سال ۲۰۵۰ میلادی حدود ۳۰ درصد جمعیت کشور سالمند خواهد بود! اکنون رشد جمعیت در ایران به زیر یک درصد رسیده است؛ عدد دقیق آن ۹۶ صدم درصد است!
"خیبرآنلاین" - حامد برکاتی، مدیرکل دفتر سلامت جمعیت و خانواده وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی طی گفت‌و‌گویی با تذکر این نکته که "پنجره جمعیتی" فرصتی است که نسبت جمعیتی کشور فرصت جبران و رشد جمعیت را می‌دهد، تاکید کرد: پنجره جمعیتی به زمانی گفته می‌شود که هنوز دو سوم جمعیت بین 15 تا 65 سال هستند و پیر نشده است اما اگر این نسبت کمتر شود، پنجره جمعیتی بسته می‌شود؛ هنوز 25 سال تا بسته شدن پنجره جمعیت فرصت داریم؛ اگر این زمان را هم از دست بدهیم به یک کشور سالمند تبدیل می‌شویم که باید همه توان و ظرفیت کشور را صرف نگهداری و مراقبت از سالمندان کنیم و از روند توسعه و پیشرفت عقب می‌مانیم؛ همین الان هم توان رسیدگی به سالمندان را نداریم و اگر اقدامی انجام ندهیم، 25 سال آینده ایران دچار بحران جمعیتی بزرگی می‌شود.

مشروح این مصاحبه را در ادامه می‌خوانیم:

شاخص‌های مرتبط با رشد جمعیت در ایران چه می‌گویند؟

به گزارش تسنیم، برکاتی: مسئله جمعیت موضوع بسیار مهمی است؛ متاسفانه بسیاری از دستگاه‌هایی که در این زمینه مسئولیت دارند به وظیفه خود عمل نکرده‌اند؛ 20 سال آینده می‌بینیم که کشور با بحران‌های بسیار جدی و شدید مواجه می‌شود و می‌گوییم اگر برای این کار 20 سال پیش اقدام می‌کردیم، حالا وضعیت بهتری داشتیم.

در حوزه جمعیت کل دنیا و همه کشورها با چالش های بسیار جدی مواجه هستند البته از ابتدای قرن بیستم به علت تسلط انسان بر طبیعت و پیشرفت تکنولوژی و بهره‌وری انسان از امکانات زندگی با افزایش جمعیت انسان مواجه شدیم که البته هم زمان شد با کاهش تنوع و تعداد گونه‌های جانوری اما در سال‌های اخیر روند قهقرایی کاهش رشد جمعیت را در اغلب کشورهای جهان شاهد هستیم؛ حالا هر کشوری بتواند از فرصت باقیمانده برای حفظ پنچره جمعیتی خود استفاده کند، می‌تواند از فرصت اندک باقیمانده استفاده کند.

اما در ایران ظاهرا هنوز پنجره جمعیتی بسته نشده و هنوز فرصت باقی است؟

برکاتی: پنجره جمعیتی تا زمانی باز است که بیش از دو سوم یا بیش از 66 درصد جمعیت بین 15 تا 65 سال باشند، جمعیت سالمند نیز کمتر از 15 درصد و جمعیت کودکان نیز کمتر از 10 درصد باشد؛ هنوز ما در این پنجره جمعیتی قرار داریم اما با روند کاهش رشد جمعیت در سال 1425 با پنج سال کمتر یا بیشتر یعنی بین 1420 تا 1430 پنجره جمعیتی بسته می‌شود.

ما هنوز در فرصت استفاده پنجره جمعیتی هستیم؛ باید تا حدود سال 1425 باید برای افزایش رشد جمعیت و استفاده از این فرصت اقدامات لازم را انجام دهیم بعد از آن با وجود نسل جوان باقیمانده از قبل می‌توانیم برای مدتی بعد از بسته شدن پنجره جمعیت به تولید، رشد اقتصادی و توسعه کشور ادامه دهیم که به آن فرصت دوم جمعیتی گفته می‌شود مثل ژاپن که پنجره جمعیتی آن بسته و کشوری سالمند شده اما هنوز با اتکا به جمعیت جوان، مولد و در سن کار خود روند توسعه اقتصادی و اجتماعی خود را ادامه می‌دهد؛ دوران طلایی پنجره جمعیتی ژاپن دهه 70 تا 80 و ابتدای دهه 90 میلادی بود هنوز هم به علت زیرساخت‌هایی که در دوران طلایی خود ایجاد کرده از در روند توسعه خارج نشده اما به زودی دچار مشکلات جدی می‌شود؛ چقدر فرصت برای جبران داریم؟

برکاتی: ایران بعد از سال 1425 یا بازه زمانی بین 1420 تا 1430 پنجره جمعیتی را از دست می‌دهد؛ چه بخواهیم و چه نخواهیم در حدود سال 2050 میلادی حدود 30 درصد جمعیت کشور سالمند خواهد بود و کشوری سالمند می‌شویم؛ کاری که از اکنون باید انجام دهیم این است که زیرساخت‌هایی برای زندگی سالم سالمندان ایجاد کنیم تا نسل جوان بتواند به توسعه و رشد کشور بپردازد؛ اگر این زیرساخت ایجاد نشود دچار بحران می‌شویم، البته با تعاریف جهانی ممکن است با توسعه خدمات سلامت سن سالمندی از 60 تا 65 سال مثلا به 75 سال تغییر کند اما در هر صورت روزی به کشوری با جمعیت بالای 25 تا 30 درصد سالمند می‌رسیم.

چند درصد جمعیت ایران سالمند است؟

برکاتی: اکنون 10 درصد جمعیت ایران سالمند بالای 60 سال است؛ همین حالا نمی‌توانیم خدمات خوبی به این جمعیت سالمند ارائه کنیم و اگر با همین روند جلو برویم جمعیت سالمند ایران در سال 1425 سنگی بر پای توسعه کشور می‌شود و عملا درصدی از جمعیت که جوان است باید همه انرژی خود را برای رسیدگی به سالمندان بگذارد؛ همه کشورها این خطر را احساس می‌کنند به همین علت تلاش می‌‌کنند بسته شدن پنجره جمعیتی و سالمند شدن را به تاخیر بیندازند برای اینکه بتوانند جمعیت سالمند خود را بهتر مدیریت کنند و فرصت‌های اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی، سیاسی و امنیتی بهتری برای خودشان بسازند به همین علت در فرصت اول پنجره جمعیتی و فرصت دوم وجود نسل جوان باقیمانده از قبل برای ظرفیت سازی و ایجاد ساختار استفاده می‌کنند.

رشد جمعیت و نرخ فرزندآوری و جایگزینی جمعیت در ایران اکنون چقدر است؟

برکاتی: در ایران از حدود سال 1385، پنجره جمعیتی شروع شده است اما اکنون رشد جمعیت در ایران به زیر یک درصد رسیده است؛ عدد دقیق آن 96 صدم درصد است و این برای اولین بار در تاریخ ایران است که نرخ رشد جمعیت به زیر یک می‌رسد؛ شاخص "TFR" یا نرخ جایگزینی جمعیت در ایران اکنون به زیر 1.7 رسیده و اگر به 1.5 برسد گرفتار تله جمعیتی می‌شویم وضعیتی که دیگر شاخص جمعیت نمی تواند ساماندهی شود؛ شواهد این وضعیت نیز کاملا آشکار است همه می دانند که تعداد موالید و متولدان در کشور طی چهار سال (94 تا 98) از یک میلیون و 570 هزار نفر به یک میلیون و 196 هزار کاهش یافته است یعنی 370 هزار نفر از متولدان کشور در سال کم شده است یعنی در سال 98 نسبت به سال 94 حدود 25 درصد کمتر تولد داشته‌ایم.

شاخص جایگزینی جمعیت در سال 94 حدود 2.11 بود. سال 95 به 2.08 رسید. سال 96 به 1.98 کاهش یافت. سال 97 این شاخص 1.88 شد و سال 98 به 1.7 رسید. یعنی هر خانم در سن باروری در صورتی که زنده باشد به طور متوسط 1.7 فرزند به دنیا می آورد. عدد بین المللی برای اینکه جمعیت فعلی جایگزین شود، نرخ جایگزینی 2.1 است که رشد جمعیت را به بالای یک می رساند. این عدد البته در کشورهای مختلف متفاوت است و در کشور ما با توجه به میزان بالای تصادفات و بالاتر بودن مرگ کودکان و نوجوانان به نرخ جایگزینی 2.2 نیاز داریم تا ترکیب جمعیتی فعلی حفظ شود.

البته یک دوره رشد جمعیت بالا را در دهه 60 داشتیم که البته اکنون به سن میان سالی رسیده اند.

برکاتی: بله. جمعیت مولد دهه 60. اکنون به سن میان سالی و به حدود 40 سالگی رسیده‌اند و به زودی از سن باروری خارج می شوند. اگر سال 65 را ملاک قرار دهیم تعداد متولدان سال 70 حدود 25 درصد کمتر از سال 65 است؛ سال 1360 حدود 10.5 میلیون خانم در سن باروری داشتیم و سالانه دو میلیون و 400 هزار نفر متولد می شد اما در سال 98 تعداد زنان در سن باروری به 22 میلیون و 400 هزار نفر رسید با یک میلیون و 196 هزار تولد و باید بدانیم که جمعیت مولد کشور پنج سال آینده باز هم کمتر می شود زیرا تعداد زنان بارور رو به کاهش است در حالی که تاکنون رو به افزایش بوده است.

علت تغییر این روند جمعیتی و کاهش رشد جمعیت و فرزندآوری چیست، بیشتر مسائل اقتصادی است یا فرهنگی؟

برکاتی: به نظر من، عوامل فرهنگی مهمتر است؛ نهادهای فرهنگی نباید خودشان را کنار بکشند؛ البته زیرساخت‌های رشد جمعیت مولد به عوامل اقتصادی، سیاسی و اجتماعی مثل مسکن و شغل و درآمد بستگی دارد که رسیدگی به آن کار دولت است؛ همه ما در این کشور زندگی می‌کنیم؛ جوان تا زمانی که امنیت خاطر نداشته باشد که فردا تامین خواهد بود، حتی اگر به او وام هم بدهیم تمایلی به ازدواج و فرزندآوری نخواهد داشت؛ اگر شغلی مطمئن داشته باشد که حداقل درآمد را برای یک زندگی خانوادگی برایش فراهم کند برای ازدواج اقدام می‌کند.

بیشترین عامل کاهش رشد جمعیت در سال‌های گذشته مسائل فرهنگی است؛ چون وضعیت معیشتی و اقتصادی مردم نسبت به دهه 60 و زمان جنگ بدتر نشده است؛ خانواده دهه 60 اگر به پول امروز سه میلیون تومان در ماه حقوق می‌گرفت، نمی‌رفت یک موبایل 10میلیونی بخرد، حدود 11 درصد خانواده‌ها در سال 55 ماشین لباسشویی داشتند اما در آخرین سرشماری در سال 85 مشخص شد که حدود 90 درصد خانواده‌های ایرانی ماشین لباسشویی دارند و 10 درصد ندارند.

ما در سال 80 به نرخ جایگزینی جمعیت رسیدیم اگر آن زمان به فکر رشد جمعیت و بحث‌های فرهنگی آن می‌افتادیم اکنون دچار مشکل بسته شدن پنجره جمعیتی نمی‌شدیم؛ البته حق همه مردم است که رفاه داشته باشند اما شاید با کار فرهنگی می‌توانستیم کاری کنیم که توقعات از زندگی کمتر می‌شد و فرزندآوری بیشتر. به هر حال حاکمیت باید شرایط لازم برای تامین شغل و مسکن مناسب برای سه فرزند را در اختیار مردم قرار دهد.

البته مسائل فرهنگی دیگری هم داریم که با تهاجم فرهنگی و به صورت نرم بخشی از جوانان را به این سمت کشانده‌اند که دیگر به دنبال ازدواج نیستند یا ازدواج به شکلی دیگر را می‌خواهند با این وجود بخش بزرگی از جامعه هنوز هم به ازدواج و هم به فرزندآوری تمایل دارند اگر این کار را کمتر انجام می‌دهند به علت اقتضائات و ملاحظات فرهنگی و اقتصادی- اجتماعی است.

جوانان امروز اگر امید به آینده داشته باشند و بدانند که در آینده می‌توانند شغل پایدار داشته باشند، حتما ازدواج می‌کنند و فرزندآوری خواهند داشت؛  بسیاری از دانشجویان اکنون به این فکر می‌کنند که تحصیلات خود را در مراحل عالی تمام کنند؛ شغل مناسبی به دست آورند. امکانات زندگی مناسبی فراهم کنند و بعد ازدواج کنند به همین علت فرزندآوری در تحصیلکردهها به مراتب کمتر از افراد کم سواد است؛ یک زن که تحصیلات عالی دارد از یک طرف فرصت ازدواج باب طبعش را از دست می‌دهد بعد هم در سنی ازدواج می‌کند که امکان بیش از دو فرزند به دنیا آوردن را ندارد؛ مثل در 32 سالگی می‌خواهد ازدواج کند.

میزان فرزندآوری و فاصله بین فرزندان در خانواده های ایرانی چقدر است؟

برکاتی: بعد هر خانوار ایرانی در سال 57 حدود 5.7 بوده است و امروز به 3.3 رسیده است.

متوسط سن ازدواج و فرزندآوری چقدر است؟

برکاتی: متوسط سن ازدواج دختران ایرانی به 25 سال رسیده یعنی نیمی از دختران کشورمان بعد از 25 سالگی ازدواج می‌کنند؛ متوسط سن اولین فرزندآوری زنان ایرانی هم بالای 29 سال است! زنی که اولین فرزندآوری را در سن 29 سالگی به دنیا می آورد، فرصت زیادی برای فرزند دوم ندارد.

متوسط فاصله اولین و دومین فرزند بعد از ازدواج چقدر است؟

برکاتی: بعد از 25 سالگی که دختران ازدواج می‌کنند؛ 4.5 سال بعد به طور متوسط اولین فرزند به دنیا می‌آید و 5.3 سال بعد فرزند دوم به طور متوسط به دنیا می‌آید؛ یعنی به طور متوسط 10 سال پس از ازدواج دو فرزند می‌آورند؛ این وضعیت متوسط است؛ ممکن است در موارد اندک یک خانواده چهار یا پنج فرزند بیاورد اما وضعیت عمومی این نیست؛ اگر در یک سازمان دولتی مثلا یک همکار خانم که همسرش وضع مالی خوبی دارد، چهار فرزند یا حتی سه فرزند به دنیا بیاورد همه با تعجب به او نگاه می‌کنند؛ این نشان می‌دهد که نرم‌های فرهنگی در کشور تغییر کرده است و نهادهای فرهنگی باید در این زمینه ورود کنند؛ البته نباید فقط توصیه کنیم